Wezwanie do nawrócenia w liturgii Środy Popielcowej
Liturgia mszalna tego dnia zawiera pewne wytyczne na cały okres Wielkiego Postu. W liturgii słowa Bóg kierował do nas przez proroka Joela wezwanie: „Nawróćcie się do Mnie całym swym sercem, przez post i płacz, i lament… Nawróćcie się do Pana, Boga waszego! On bowiem jest litościwy, miłosierny, nieskory do gniewu i bogaty w łaskę, a lituje się nad niedolą” (Jl 2,12-13). Psalmista z kolei uznawał swoje grzechy i błagał Boga o miłosierdzie i przebaczenie oraz o serce czyste, odnowienie ducha i radość ze zbawienia (Ps 51). Natomiast św. Paweł w drugim czytaniu prosił w imię Chrystusa, abyśmy pojednali się z Bogiem, który przychodzi nam z pomocą. Apostoł przypominał, że już nastał czas upragniony i dzień zbawienia (2 Kor 5,20nn). W Ewangelii według św. Mateusza Jezus mówił o pobożnych uczynkach: jałmużnie, modlitwie i poście. Przestrzegał, aby tych uczynków nie wykonywać na pokaz przed ludźmi, ale dyskretnie w ukryciu, spodziewając się jedynie nagrody od Boga (por. Mt 6,1-6. 16-18).
Popiół jako znak pokuty i przemijalności człowieka
Pierwszy dzień Wielkiego Postu łączy się z posypaniem głów pobłogosławionym popiołem. Kościół przypomina o naszej przemijalności na ziemi: jesteśmy prochem i w proch się obrócimy (por. Rdz 3,19). Posypanie głowy popiołem występuje już w Starym Testamencie. Izraelici wobec grożącego niebezpieczeństwa ze strony wojsk asyryjskich upadli na twarz przed świątynią, posypali głowy swoje popiołem, modlili się i pościli. I Bóg wysłuchał ich wołania (Jdt 4,11nn). Za czasów Judy Machabeusza Izraelici przed bitwą z poganami „pościli, włożyli na siebie wory, głowy posypali popiołem i porozdzierali swoje szaty” (1 Mch 3,47). Prorok Daniel, będąc w niewoli babilońskiej, po uświadomieniu sobie grzechów Izraelitów, zwrócił „twarz do Pana Boga, oddając się modlitwie i błaganiu w postach, pokucie i popiele” (Dn 9,3). O popiele wspomina również Pan Jezus. Czyni On wyrzuty niepokutującym miastom i mówi o nawróceniu oraz siedzeniu w worze i popiele (por. Mt 11,20nn; Łk 10,13nn).
Popiół symbolizuje nicość, pokorę, smutek, żałobę, znikomość, żal, ból serca, nawrócenie i pokutę. Posypanie głów popiołem oznacza stan człowieka grzesznego, który na zewnątrz wyznaje przed Bogiem swoją winę i zarazem pokazuje gotowość do wewnętrznego nawrócenia, wiedziony nadzieją, że Pan Bóg okaże się wobec niego łaskawy. Tym znakiem rozpoczynamy drogę nawrócenia, którego metą będzie celebracja sakramentu pokuty w dniach poprzedzających Paschę.
W liturgii Kościoła obrzęd posypania głów popiołem w Środę Popielcową stosowany był przez biskupa od VII wieku. Posypywał on głowy publicznym pokutnikom i dawał im włosiennice. Papież Urban II na synodzie w Benewencie w 1091 roku rozszerzył obrzęd posypania głów popiołem na wszystkich wiernych Kościoła. Od 1970 roku popiół błogosławi się i posypuje nim głowy po homilii. Tej czynności towarzyszy formuła: „Nawracajcie się i wierzcie Ewangelii” albo: „Pamiętaj, że jesteś prochem i w proch się obrócisz”. Popiół przygotowuje się z gałązek palm lub innych drzew, które były poświęcone w Niedzielę Palmową poprzedniego roku. Posypanie głów popiołem oznacza również związek z Męką Pańską, która przyczyniła się do naszego zbawienia.
Geneza i rozwój Wielkiego Postu w historii Kościoła
Okres Wielkiego Postu kształtował się przez wieki. Inicjatywa postu wyszła od Jezusa. Faryzeusze i uczeni w Piśmie pytali Jezusa, dlaczego Jego uczniowie nie poszczą. Jezus im odpowiedział, że „przyjdzie czas, kiedy zabiorą im pana młodego, i wtedy, w owe dni, będą pościli” (Łk 5,33. 35). Po Wniebowstąpieniu Jezusa apostołowie pościli przy różnych okazjach (zob. Dz 13,2-3; 2 Kor 6,5; 11,27). Pod koniec II wieku Tertulian pisał o poście dwudniowym, który był w piątek i sobotę przed Wielkanocą. W tym samym czasie św. Ireneusz wspominał o poście trwającym czterdzieści godzin. W Rzymie w III wieku post trwał przez tydzień, do nocy w sobotę przed Paschą. Na Soborze Nicejskim w 325 r. ustanowiono post czterdziestodniowy, który praktycznie trwał 36 dni. Rozpoczynano go w pierwszą niedzielę postu, ale w niedziele nie poszczono i nie wliczano ich do liczby dni postnych. Od VII wieku Wielki Post rozpoczynano w środę i tak powstał okres Czterdziestnicy (łac. Quadragesima). Symboliczna liczba czterdzieści wiąże się z okresem przygotowania Chrystusa do publicznej działalności przez pobyt na pustyni, naznaczony samotnością, modlitwą, postem i zmaganiami z Szatanem (por. Mt 4, 1-11).
Według Ogólnych norm roku liturgicznego i kalendarza z 1969 roku Wielki Post trwa od Środy Popielcowej do Mszy Wieczerzy Pańskiej włącznie. Przed soborową reformą liturgii okres Wielkiego Postu kończył się przed celebracją Wigilii Wielkanocnej. Obecnie, chcąc mieć pełne czterdzieści dni, należałoby dodać Wielki Piątek i Wielką Sobotę, które należą wprawdzie do Triduum Paschalnego, ale mają charakter postny. Niedziele tradycyjnie nie są wliczane do czterdziestu dni tego okresu.
Duchowe praktyki Wielkiego Postu: post, modlitwa i jałmużna
Teksty formularzy mszalnych okresu Wielkiego Postu przypominają nam o pokucie, nawróceniu, oczyszczeniu dusz i ciał, o walce ze złym duchem, o unikaniu i darowaniu grzechów, oczyszczeniu z grzechów, miłosierdziu, wyrzeczeniach, umartwieniu ciała, wstrzemięźliwości, o poście, modlitwie i jałmużnie jako lekarstwie na grzechy, o powściąganiu zmysłów od grzesznych nadużyć i przyzwyczajeń. Ponadto modlitwy wskazują, że celem naszym jest naśladowanie miłości Chrystusa, oświecenie serca, zbawienie i przygotowanie do świąt wielkanocnych. Jest tu również nawiązanie do sakramentów chrztu i pojednania oraz do męki, śmierci i zmartwychwstania Zbawiciela.
Niedzielne Ewangelie czytane podczas Mszy św. obecnego roku poruszają kolejno następujące tematy: post i kuszenie Jezusa, przemienienie Pańskie, rozmowa Jezusa z Samarytanką, uzdrowienie niewidomego od urodzenia, wskrzeszenie Łazarza i Męka Pańska.
Hymny Liturgii godzin zachęcają nas do pokuty, skruchy i umartwienia, do skupienia, czuwania, ograniczenia rozmów, do skromniejszych posiłków i oddalenia zła. Tego rodzaju wyrzeczenia mają wzmocnić naszego ducha i ciało. Kościół zaleca w tym okresie uczestnictwo w nabożeństwach gorzkich żalów i drogi krzyżowej, co łączy się z możliwością zyskania odpustu zupełnego.
Wielki Post jako droga do Paschy i zjednoczenia z Chrystusem
Okres Wielkiego Postu jest darem od Boga, który wskazuje nam drogę do osiągnięcia zbawienia. Przeżywanie męki i śmierci Jezusa może przysporzyć nam wiele łask. Święta Faustyna Kowalska w styczniu 1938 roku w czasie Mszy św. ujrzała konającego Jezusa, który powiedział: „Najwięcej mi się podobasz, kiedy rozważasz moją bolesną mękę; łącz swoje małe cierpienia z moją bolesną męką, aby miały wartość nieskończoną przed moim majestatem” (DZ 1512).
o. Kazimierz Lijka OMI